Балаңыздың көңіл-күйіне мән беріңіз: ата-ана білуі тиіс 10 белгі
04.10.2026
мин
0
38
Бала тәрбиесі – ата-анадан үлкен жауапкершілікті, сабырды және баланың ішкі әлемін түсінуге деген дайындықты талап ететін маңызды міндет. Баланың дені сау болып өсуі оның тамағы мен киіміне ғана емес, эмоционалдық жағдайына, өзін қауіпсіз сезінуіне және ата-анасымен қарым-қатынасына да тікелей байланысты, - деп хабарлайды Dauletten.kz.
Ұл да, қыз да ең алдымен өзіне сенімді, қауіпсіздікте екенін сезінетін және ойын ашық жеткізе алатын тұлға болып қалыптасуы керек. Сондықтан ата-ана баланың мінез-құлқындағы өзгерістерге бейжай қарамай, оның себебін түсінуге тырысқаны жөн.
Баланың тәрбиесінде ата-ана нені ескеруі керек?
1. Баланы тыңдай білу маңызды. Кейде ата-ана баланың мәселесін кішкентай нәрсе деп қабылдауы мүмкін. Бірақ бала үшін достарымен болған келіспеушілік, мұғалімнің ескертуі, сыныптағы қарым-қатынас немесе ата-анасының бір ауыз сөзі өте маңызды болуы ықтимал. Бала сөйлеген кезде оны бөліп-жармай тыңдау, бірден кінәламау және «бұдан не болды?» деп сезімін жоққа шығармау қажет. Бала ата-анасына кез келген мәселені айтуға болатынын сезінуі керек.
2. Ұл бала да эмоциясын көрсетуге құқылы. «Ер бала жыламайды», «шыда», «еркек бол» деген сөздер баланың сезімін іште сақтауға үйретуі мүмкін. Ұл баланың да қорқуға, ренжуге, жылауға, көмек сұрауға құқығы бар. Бала өз эмоциясын танып, оны дұрыс жеткізуді үйренсе, болашақта қиындықтарды агрессиямен немесе тұйықталумен емес, сөйлесу арқылы шешуге бейім болады.
3. Қыз балаға да өз пікірін қорғауды үйрету керек. Қыз балаға тек сыпайы және тілалғыш болуды үйрету жеткіліксіз. Ол өзіне ұнамайтын әрекетке «жоқ» деп айта алуы, жеке шекарасын түсінуі және қажет жағдайда көмек сұрай білуі керек. Балаға «денең – өзіңе тиесілі» екенін, ешкімнің оны рұқсатсыз құшақтауға, сүйуге немесе басқа да жайсыз әрекет жасауға мәжбүрлеуге құқығы жоқ екенін жасына сай түсіндіру маңызды.
4. Баланы басқа балалармен салыстырмаңыз. «Пәленшенің баласы жақсы оқиды», «қарашы, сенің досың қандай тәртіпті» деген салыстырулар баланың өзіне деген сенімін төмендетуі мүмкін. Оның орнына баланың өз жетістігін атап өткен дұрыс: «Өткен жолы бұл тапсырма қиын болған еді, бүгін жақсы орындадың» деген сөздер баланың ынтасын арттырады.
5. Мінез-құлықтың өзгеруіне назар аударыңыз.Баланың көңіл-күйі күн сайын өзгеруі қалыпты. Алайда бұрынғы мінезінен айқын әрі ұзақ уақытқа созылған өзгерістер байқалса, оның себебін анықтауға тырысу қажет.
Қандай өзгерістерге ерекше назар аудару керек?
Кейбір белгілер баланың мектепте, достарымен қарым-қатынасында немесе отбасында қиындыққа тап болғанын көрсетуі мүмкін.
Кенеттен тұйықталу. Бұрын ата-анасымен еркін сөйлесіп жүрген бала бірден ештеңе айтпайтын, бөлмесінен шыққысы келмейтін, отбасы мүшелерімен араласудан қашатын болса, бұл өзгерісті елемеуге болмайды.
Қатты ашулану немесе агрессия. Жиі ашулану, себепсіз жылау, айқайлау, заттарды лақтыру, адамдарға күш көрсету сияқты әрекеттер баланың ішкі күйзелісінің белгісі болуы мүмкін.
Ұйқы мен тәбеттің өзгеруі. Ұйықтай алмау, жиі ояну, қорқынышты түстер көру немесе керісінше шамадан тыс ұйықтау; тәбеттің күрт төмендеуі не шамадан тыс тамақтану – назар аударуды қажет ететін белгілер.
Мектепке барғысы келмеу. Егер бала бұрын мектепке қалыпты барып жүріп, кенеттен мектепке барудан қорқатын болса, сабақтан қалудың себептерін анықтау қажет. Мұның артында оқу қиындығы, мұғаліммен қарым-қатынас, сыныптастар арасындағы жанжал немесе буллинг болуы ықтимал.
Достарынан оқшаулану. Бала бұрын достарымен араласса, кейін олардың бәрінен алыстап, ешкіммен сөйлеспей кетсе, бұл да маңызды белгі.
Оқу үлгерімінің күрт төмендеуі. Бағаның төмендеуі әрдайым жалқаулықтың белгісі емес. Бала эмоционалдық тұрғыдан қиналғанда немесе мектепте қандай да бір проблема болғанда оның оқуына да әсер етуі мүмкін.
Үнемі қорқыныш немесе алаңдаушылық. «Мені ешкім жақсы көрмейді», «менен ештеңе шықпайды», «үйге барғым келмейді» сияқты сөздерге ерекше мән берген жөн. Баланың өзін кінәлауы немесе болашаққа үмітсіздік білдіруі де назардан тыс қалмауы керек.
Денесінде түсініксіз жарақаттардың пайда болуы. Көгеру, жарақат немесе басқа да денедегі белгілердің себебін бала түсіндіре алмаса немесе айтуға қорқып тұрса, жағдайды мұқият зерттеу қажет. Баланы бірден кінәламай, қауіпсіз ортада сөйлескен дұрыс.
Қай кезде дереу шара қабылдау қажет?
Кейбір жағдайларда «өзі өтіп кетеді» деп күтудің қажеті жоқ. Егер бала өзіне зиян келтіру туралы сөйлесе, өмір сүргісі келмейтінін айтса, өзін жарақаттауға әрекет жасаса немесе басқа адамның тарапынан зорлық-зомбылық болуы мүмкін деген күдік туындаса, мамандардың көмегіне дереу жүгіну қажет. Мұндай жағдайда баланы жалғыз қалдырмай, қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, қажет болса жедел медициналық немесе психологиялық көмекке жүгінген дұрыс. Сондай-ақ бала белгілі бір адамнан қатты қорқатын болса, денесінде түсініксіз жарақаттар пайда болса немесе жыныстық сипаттағы орынсыз әрекетке ұшырағанын айтса, оның сөзін жоққа шығаруға немесе кінәлауға болмайды. Ең алдымен баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету керек.
Ата-ана қандай қателіктерден сақ болғаны жөн?
Бала мәселесін айтқан кезде:
• «Өзің кінәлісің» деп айыптамаңыз;
• «Одан ештеңе болмайды» деп мәселені кішірейтпеңіз;
• «Жылама», «қорықпа» деп сезімін жоққа шығармаңыз;
• бірден жазалауға немесе ұрысуға асықпаңыз;
• баланы басқа балалармен салыстырмаңыз;
• оның рұқсатынсыз жеке мәселесін көпшілікке жария етпеңіз.
Оның орнына: «Мен сені тыңдап тұрмын», «Сен жалғыз емессің», «Бұл туралы маған айта аласың», «Бірге шешімін табамыз» деген сөздер баланың өзін қауіпсіз сезінуіне көмектеседі. Ең бастысы – бала ата-анасына сенуі керек Бала тәрбиесінде мінсіз ата-ана болу міндет емес. Ең маңыздысы – бала қиындыққа тап болғанда кімге жүгінетінін білуі. Ата-ана баласының әр әрекетін бақылаушы емес, оның жанындағы сенімді адам болуы керек. Күнделікті қысқа әңгіме, бірге тамақтану, серуендеу, баланың қызығушылығына көңіл бөлу сияқты қарапайым әрекеттер отбасыдағы сенімді қарым-қатынасты қалыптастырады.
Бала үндемей қалғанда да оның жанында болу, мінезі өзгергенде жазаламай, алдымен себебін түсінуге тырысу – ата-ананың ең маңызды міндеттерінің бірі. Баланың мінез-құлқындағы кез келген өзгеріс – міндетті түрде проблема бар деген сөз емес. Бірақ ұзаққа созылған, күрт немесе бірнеше салада қатар байқалған өзгерістерді елемеуге болмайды. Уақытында байқалған белгіге дұрыс жауап беру баланың психологиялық қауіпсіздігіне және болашақтағы дамуына үлкен әсер етеді.
