Әлеуметтік көмек: Қазақстанда отбасының әл-ауқаты қалай бағаланады?
14.10.2026
мин
0
87
Сурет: ғаламтордан
Қазақстанда отбасының әлеуметтік жағдайын бағалау кезінде оның табысы ғана емес, тұрмыс ерекшеліктері мен әлеуметтік сипаттамалары да ескеріледі. Отбасының цифрлық картасында қолданылатын әдістеме бойынша әртүрлі көрсеткіштерге бал беріліп, олардың жиынтығы негізінде отбасының әл-ауқат деңгейі айқындалады, - деп хабарлайды Dauletten.kz.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің тиісті әдістемесі 2023 жылы бекітілген. 2026 жылғы маусымда оның жекелеген өлшемшарттарына өзгерістер енгізілген. Ал 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап мемлекеттік жәрдемақылардың бір бөлігін тағайындау кезінде отбасының мұқтаждық деңгейі де ескерілетін болады.
Бағалау нәтижесіне не әсер етеді?
Отбасының қорытынды көрсеткіші сегіз бағыт бойынша қалыптасады. Олар отбасының қаржылық жағдайын, жұмыспен қамтылуын, әлеуметтік қорғалуын, денсаулығы мен білім алу мүмкіндіктерін, тұрғын үй жағдайын және ауыл шаруашылығына қатысты көрсеткіштерді қамтиды. Бұған қоса, кредиттік міндеттемелер, көлік құралдары, жылжымайтын мүлік және тіркелген мекенжай да есепке алынады.
Әрбір өлшемшарт бойынша белгіленген балдар өзара қосылады. Кейбір жағдайлар қорытынды көрсеткішті жоғарылатса, басқалары төмендетеді. Соңғы нәтиже отбасының бес санаттың қайсысына жататынын анықтайды.
Әдістемеде А немесе В санатына енуге негіз болатын бірыңғай табыс шегі қарастырылмаған. Сондықтан табысы бірдей отбасылардың қорытынды көрсеткіштері де әртүрлі болуы мүмкін. Мәселен, балалар саны, тұрғын үйдің көлемі мен саны, кредиттік берешек және басқа да жағдайлар нәтижеге ықпал етеді.
Отбасының әл-ауқаты бес санат бойынша бағаланады. Ең жоғары көрсеткішке ие отбасылар А санатына жатады: бұл деңгейге жету үшін кемінде 1800 бал жинау қажет. В санаты 730–1799 балды қамтиды. 30-дан 729 балға дейінгі нәтиже С санатына сәйкес келеді. 460-тан −29 балға дейінгі көрсеткіш D санатына жатқызылса, 459 бал және одан төмен нәтиже Е санатына сәйкес келеді.
Табыс мөлшері қалай есепке алынады?
Есептеу кезінде отбасының жалпы айлық табысы оның мүшелерінің санына бөлініп, жан басына шаққандағы орташа табыс анықталады. Мысалы, төрт адамнан тұратын отбасы айына 400 мың теңге тапса, әр адамға шаққандағы табыс 100 мың теңгені құрайды.
Одан кейін бұл көрсеткіш кедейлік шегімен және күнкөріс минимумымен салыстырылады. Табыс жоқ болса, осы өлшемшарт бойынша 0 бал беріледі. Табыс кедейлік шегінен төмен болған жағдайда 40 бал, одан жоғары, бірақ бір күнкөріс минимумына жетпейтін жағдайда 100 бал есептеледі. Бірден екі күнкөріс минимумы аралығындағы табысқа 170 бал, екіден үшке дейінгі аралыққа 280 бал, үштен төртке дейінгі аралыққа 400 бал беріледі. Ал табыс төрт күнкөріс минимумына тең немесе одан жоғары болса, 620 бал есептеледі.
Базалық әлеуметтік төлемдерді есептеу үшін биыл белгіленген күнкөріс минимумы 50 851 теңгені құрайды. Осы соманы негізге алғанда, төрт күнкөріс минимумы бір адамға шаққанда 203 404 теңгеге тең. Төрт адамнан тұратын отбасы үшін бұл айына жалпы 813 616 теңге табысты білдіреді.
Дегенмен мұндай табыс деңгейі отбасының әл-ауқаты жоғары санатқа автоматты түрде енетінін білдірмейді. Қорытынды шешім барлық өлшемшарт бойынша жинақталған балға байланысты.
Кредиттер мен мүлік қорытынды көрсеткішті қалай өзгертеді?
Отбасының қолданыстағы кредиттері болса, жалпы есептен 50 бал шегеріледі. Бұдан бөлек, сомасы 1000 теңгеден асатын және 90 күннен астам мерзімге кешіктірілген берешек жеке есепке алынады. Мұндай берешек кәмелетке толған отбасының бір мүшесінде болса, 250 бал, ал барлық кәмелетке толған мүшесінде болса, 500 бал шегеріледі. Кредиттері немесе осындай мерзімі өткен берешегі жоқ отбасыға тиісті өлшемшарттар бойынша 0 бал есептеледі.
Отбасының меншігіндегі жеңіл автомобильдердің саны да нәтижеге әсер етеді. Автомобильі жоқ отбасының көрсеткішінен 50 бал шегеріледі, бір автомобиль болғанда балл өзгермейді. Екі автомобильге 50 бал, ал үш немесе одан көп автомобильге 100 бал қосылады. Автобус, жүк көлігі, шағын автобус немесе арнайы мақсаттағы коммерциялық көлік бар болса, қосымша 80 бал есептеледі.
Ауыл шаруашылығы техникасы да назардан тыс қалмайды: техниканың бір түрі үшін 100 бал, екіден көп түрі үшін 200 бал қарастырылған. Техника болмаған жағдайда бұл өлшемшарттың көрсеткіші нөлге тең.
Жылжымайтын мүлікке қатысты бағалау кезінде тұрғын үй объектілерінің саны мен әр адамға тиесілі алаң ескеріледі. Тұрғын үйі жоқ отбасының көрсеткішінен 200 бал шегеріледі. Бір тұрғын үйі бар және әр адамға 18 шаршы метрден аз алаң тиесілі отбасына 80 бал есептеледі. Егер бір тұрғын үй объектісінде әр адамға 18 шаршы метрден астам алаң тиесілі болса, балл өзгермейді.
Бірнеше тұрғын үй объектісі болған жағдайда қосымша балл қарастырылған: екіден үшке дейінгі объектіге 100 бал, үштен алтыға дейінгі объектіге 400 бал, алтыдан он бірге дейінгі объектіге 1000 бал және он бірден астам объектіге 2000 бал. Коммерциялық жылжымайтын мүлік үшін тағы 100 бал қосылады.
Бұл аралықтарда үш тұрғын үй объектісіне қатысты қабаттасу бар. Сондықтан осы нақты шекті мәнді ресми нормативтік құжатпен салыстырып тексеру қажет.
Жұмыс, кәсіпкерлік және отбасы құрамы
Жұмыспен қамтылған отбасы мүшелерінің саны да қорытынды балға ықпал етеді. Бір адам жұмыс істесе, 150 бал, ал екі немесе одан да көп адам жұмыс істесе, 300 бал қосылады. Отбасында еңбекке қабілетті мүшелер мүлде болмаса, 100 бал шегеріледі. Еңбекке қабілетті, бірақ жұмыс істемейтін мүшелердің болуы осы өлшемшарт бойынша қосымша балл беруге негіз болмайды.
Кәсіпкерлік қызметпен айналысу да жеке ескеріледі. Жеке кәсіпкер мәртебесі үшін 50 бал, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің немесе акционерлік қоғамның құрылтайшысы болғаны үшін 100 бал қарастырылған. Бір адам осы екі мәртебеге де ие болса, 150 бал есептеледі.
Балаларға қатысты есептеуге 18 жасқа дейінгі балалар мен 23 жасқа дейінгі оқып жүрген жастар кіреді. Бір бала немесе оқып жүрген жас үшін 50 бал, екеуіне 100 бал, үшеуіне 150 бал, ал төртеу және одан көп болған жағдайда 200 бал шегеріледі.
Отбасында I немесе II топтағы мүгедектігі бар ересек адам болса, 250 бал, III топтағы мүгедектігі бар адам болса, 100 бал шегеріледі. Сонымен бірге мүгедектігі бар бала немесе бала кезінен мүгедектігі бар адам болған жағдайда жеке өлшемшарт бойынша 150 бал шегеріледі.
Денсаулық сақтау мен білім беру ұйымдарына қатысу
Отбасының әлеуметтік жағдайын бағалау кезінде медициналық ұйымға тіркелу және медициналық сақтандыру жүйесіне қатысу мәселелері де қаралады. Отбасының медициналық ұйымға тіркелмеген мүшелері болса немесе онда міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесіне қатысушылар болмаса, әрбір тиісті өлшемшарт бойынша 20 бал шегеріледі.
Динамикалық бақылауды қажет ететін созылмалы ауруы бар адамның болуы 80 бал шегеруге негіз болады. Ал отбасы мүшесінің диспансерлік есепте тұруы үшін 50 бал шегеріледі.
Білім беру саласында мектепке дейінгі ұйымға тіркелмеген мектеп жасына дейінгі балалардың болуы 50 бал, ал мектепке тіркелмеген оқушылардың болуы 100 бал шегеруге әкеледі. Динамикалық бақылау адамның денсаулық жағдайын тұрақты қадағалауды және оның нәтижесіне қарай медициналық көмек көрсетуді білдіреді.
Тіркелген мекенжай мен ауыл шаруашылығының ықпалы
Отбасының тіркелген жеріне қарай да бал өзгереді. Астана немесе республикалық маңызы бар қалада тіркелу 70 бал қосады. Облыстық маңызы бар қалада тіркелгендер үшін бұл көрсеткіш нөлге тең. Аудан немесе аудандық маңызы бар қалада тіркелу 30 бал, ауылдық округте тіркелу 50 бал, ауылдық елді мекенде тіркелу 70 бал шегеруге әкеледі. Тіркеуі жоқ адамдар үшін 100 бал шегеріледі.
Жеке қосалқы шаруашылықтың құны да есепке алынады. Оның құны 500 мың теңгеге дейін болса, 50 бал, 500 мыңнан 1 миллион теңгеге дейін болса, 150 бал, 1 миллионнан 2 миллион теңгеге дейін болса, 350 бал, ал 2 миллион теңгеден асса, 600 бал қосылады. Жеке қосалқы шаруашылық болмаған жағдайда бал берілмейді. Жер учаскесінің болуы қосымша 150 бал береді.
Екі отбасының табысы әртүрлі болса да, бағалау нәтижесі басқа факторларға тәуелді
Мұны шартты мысалмен түсіндіруге болады. Алматы қаласында тіркелген төрт адамнан тұратын отбасында екі жұмыс істейтін ересек адам және екі мектеп оқушысы бар делік. Отбасының бір жеңіл автомобилі және әр адамға 18 шаршы метрден астам алаңы тиесілі бір пәтері бар. Кредиттері жоқ. Есептің шарттарына сәйкес, басқа өлшемшарттар бойынша бал өзгермейді.
Егер жан басына шаққандағы табыс бес күнкөріс минимумына тең болса, табыс үшін 620 бал, екі жұмыс істейтін ересек адам үшін 300 бал, екі бала үшін −100 бал және Алматы қаласында тіркелгені үшін 70 бал есептеледі. Нәтижесінде отбасының жалпы көрсеткіші 890 бал болады. Бұл қолданыстағы әдістеме бойынша В санатына сәйкес келеді.
Ал жан басына шаққандағы табыс 2,5 күнкөріс минимумын құраса, табыс үшін 280 бал есептеледі. Қалған көрсеткіштер өзгермеген жағдайда отбасының жалпы нәтижесі 550 бал болып, С санатына жатқызылады.
Осылайша, мысалдағы табыс айырмашылығы отбасының қорытынды санатына әсер етеді. Алайда табыс бес күнкөріс минимумына жеткеннің өзінде, отбасы А санатына өте алмайды, өйткені бұл деңгей үшін барлық өлшемшарт бойынша кемінде 1800 бал жинау қажет.
2027 жылдан бастап жәрдемақы тағайындауда не өзгереді?
2027 жылғы 1 қаңтардан бастап мемлекеттік жәрдемақылардың бір бөлігін тағайындау кезінде отбасының мұқтаждық деңгейі ескеріледі. Бұл ретте алушылардың жекелеген санаттарына арналған ерекшеліктер де қарастырылған.
Мысалы, мүгедектігі бар балаға берілетін жәрдемақы отбасының әлеуметтік әл-ауқатын бағалаусыз тағайындалады. Ал осындай баланы тәрбиелеп отырған ата-анаға арналған жеке төлемді тағайындау кезінде отбасының мұқтаждық деңгейі ескеріледі.
Демек, отбасының әлеуметтік әл-ауқатын бағалау бір ғана табыс көрсеткішіне негізделмейді. Қорытынды балды есептеу кезінде отбасының құрамы, еңбекке қатысуы, денсаулығы, тұрғын үй жағдайы және өзге де әлеуметтік-экономикалық сипаттамалары бірге қаралады. Сондықтан нақты санатты анықтау үшін барлық өлшемшарт бойынша деректерді жиынтық түрде бағалау қажет.
