Қосымша білім беру арқылы оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту жолдары
12.08.2026
мин
0
58
Сурет: ЖИ
Қазіргі білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі – білім алушыға дайын ақпаратты меңгертумен шектелмей, оның өздігінен ойлауына, жаңа идея ұсынуына, мәселені шығармашылық тұрғыдан шешуіне және алған білімін өмірлік жағдаяттарда тиімді қолдануына жағдай жасау. Осы тұрғыдан алғанда қосымша білім беру жүйесі оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік беретін маңызды педагогикалық орта болып табылады. Қосымша білім беру сабақтары баланың қызығушылығы мен жеке бейімділігін ескеруге, еркін таңдау жасауына, тәжірибе жүргізуіне, жобалық және зерттеушілік әрекетке қатысуына, өнер, техника, спорт, ғылым және әлеуметтік шығармашылық бағыттарында өзін сынауына мүмкіндік береді.
Мақалада қосымша білім беру арқылы оқушылардың шығармашылық әлеуетін дамытудың педагогикалық негіздері, шығармашылық қабілеттің құрылымы, үйірме жұмыстарының тиімді бағыттары, заманауи әдіс-тәсілдер, жобалық және зерттеушілік оқыту, STEAM, цифрлық технологиялар, өнер бағыттары, педагогтің рөлі, ата-анамен ынтымақтастық, шығармашылық нәтижені бағалау өлшемдері және практикалық ұйымдастыру жолдары жан-жақты қарастырылады. Сонымен қатар оқушының шығармашылық белсенділігін арттыруға бағытталған педагогикалық модель мен практикалық ұсыныстар берілген.
Мектептегі міндетті оқу барысында барлық оқушы белгілі бір оқу бағдарламасына сәйкес білім алса, қосымша білім беру жүйесінде баланың «Мен нені үйренгім келеді?», «Маған не қызықты?», «Мен не жасай аламын?» деген сұрақтарға жауап іздеуіне мүмкіндік молырақ беріледі.
Шығармашылық қабілет те дәл осындай еркіндік пен ізденіс жағдайында дамиды. Балаға үнемі дайын үлгі ұсынып, тек сол үлгіні қайталататын орта шығармашылық бастаманы шектеуі мүмкін. Ал баланың өз идеясын ұсынуына, қателесуіне, тәжірибе жасауына, салыстыруына және нәтижесін қайта қарауына мүмкіндік беретін орта шығармашылық ойлаудың дамуына ықпал етеді.
Сондықтан қосымша білім беруді ұйымдастырудың басты мақсаты – оқушыны белгілі бір үйірмеге қатыстыру ғана емес, оның шығармашылық тұлға ретінде қалыптасуына жағдай жасау.
Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытудың педагогикалық негіздері
Шығармашылық – жаңа, құнды әрі мағыналы нәтиже жасауға бағытталған адамның интеллектуалдық, эмоционалдық және практикалық әрекеті. Мектеп жасындағы бала үшін шығармашылық міндетті түрде кәсіби өнер туындысын немесе ғылыми жаңалық жасауды білдірмейді.
Оқушы үшін шығармашылық:
• жаңа идея ұсыну;
• белгілі мәселені өзгеше жолмен шешу;
• өз ойын көркем немесе ауызша жеткізу;
• жаңа жоба жасау;
• тәжірибе жүргізу;
• сұрақ қоя білу;
• өз бетінше ақпарат іздеу;
• бірнеше нұсқаның ішінен тиімдісін таңдау;
• өз жұмысын жетілдіру;
• қиялдау және болжам жасау;
• жеке пікірін дәлелдеу арқылы көрінуі мүмкін.
Демек, шығармашылық қабілетті тек сурет салу, музыка немесе қолөнермен шектеу дұрыс емес. Ол оқушының кез келген іс-әрекетінде көрініс табуы мүмкін.
Шығармашылық қабілеттің негізгі компоненттері
Оқушы шығармашылығын бірнеше өзара байланысты компонент арқылы қарастыруға болады.
1. Қызығушылық.**
Бала белгілі бір әрекетке ішкі қызығушылық танытпайынша, шығармашылық белсенділіктің тұрақты қалыптасуы қиын. Сондықтан қосымша білім беруде баланың қызығушылығын ескеру маңызды.
2. Қиял.**
Қиял жаңа образдар мен идеяларды қалыптастыруға мүмкіндік береді. Шығармашылық тапсырмалар оқушының «Егер...» деген сұраққа жауап беру қабілетін дамытуы тиіс.
3. Дербестік.**
Шығармашылық тұлға дайын жауапты күтпей, өз бетінше әрекет етеді. Сондықтан педагог оқушыға белгілі бір деңгейде таңдау еркіндігін ұсынуы қажет.
4. Икемді ойлау.**
Бір мәселені бірнеше жолмен шешуге дайын болу – шығармашылық ойлаудың маңызды белгісі.
5. Тәуекелге және қателікке дайындық.**
Шығармашылық үдеріс әрдайым бірінші әрекеттен мінсіз нәтиже бермейді. Сондықтан бала қателікті сәтсіздік ретінде емес, тәжірибе ретінде қабылдауы қажет.
6. Рефлексия.**
Оқушы өз жұмысына сырт көзбен қарап, «Не сәтті болды?», «Нені өзгертуге болады?», «Келесі жолы қалай жақсартамын?» деген сұрақтарға жауап бере алуы керек.
Қосымша білім берудің шығармашылықты дамытудағы мүмкіндіктері
Қосымша білім берудің басты артықшылықтарының бірі – оның икемділігі. Мұнда оқушының жас ерекшелігімен қатар қызығушылығы, қабілеті, қажеттілігі және жеке даму қарқыны ескерілуі мүмкін.
Қосымша білім беру ортасында:
• оқу мазмұнын оқушы қызығушылығына қарай бейімдеуге;
• топтық және жеке шығармашылық жұмысты ұштастыруға мүмкіндік мол.
Бұл жерде маңызды қағида – «қосымша білім беру – мектеп бағдарламасының қайталануы емес».
Егер үйірме сабағы кәдімгі сабақтың жалғасы ретінде ғана ұйымдастырылса, оның шығармашылық әлеуеті төмендеуі мүмкін. Үйірме баланың мектепте алған білімін жаңа жағдайда қолдануға, оны тәжірибемен байланыстыруға және өз идеясын жүзеге асыруға мүмкіндік бергені жөн.
Робототехника және STEAM бағыты
Қазіргі қосымша білім беруде робототехника, бағдарламалау, инженерлік модельдеу және STEAM жобалары ерекше мүмкіндік береді. STEAM тәсілі ғылым, технология, инженерия, өнер және математиканы өзара байланыстыра отырып, нақты мәселені шешуге бағыттайды.
Жобалық оқыту – шығармашылықты дамытудың тиімді құралы
Қосымша білім беру барысында жобалық оқытуды жүйелі пайдалану оқушыны пассивті тыңдаушыдан белсенді әрекет етушіге айналдырады. Жоба тақырыбын мүмкіндігінше оқушының өзіне таңдауға мүмкіндік берген дұрыс.
Цифрлық технологияларды шығармашылыққа бағыттап қолдану
Цифрлық технологияны қолданудың мақсаты – баланы дайын контент тұтынушысына айналдыру емес, цифрлық өнім жасаушы ретінде қалыптастыру.
Оқушылар:
• бейнеролик;
• подкаст;
• цифрлық презентация;
• анимация;
• инфографика;
• электрондық кітап;
• веб-жоба;
• интерактивті карта;
• цифрлық портфолио;
• мультимедиялық жоба жасай алады.
Мұнда педагог бір маңызды қағиданы сақтауы қажет: технология оқушының шығармашылығын алмастырмауы керек, керісінше оның идеясын жүзеге асыру құралы болуы тиіс.
Мысалы, оқушыға «Жасанды интеллектіні пайдаланып дайын мәтін жасат» деген тапсырмадан гөрі: «Белгілі бір мәселе бойынша өз идеяңды әзірле, цифрлық құралдар арқылы оны жетілдір және соңғы шешіміңді өз сөзіңмен қорға» деген тапсырма шығармашылық тұрғыдан құндырақ.
Оқушының шығармашылық қабілетін ашудағы педагогтің рөлі
Шығармашылық ортаның қалыптасуы көбіне педагогтің ұстанымына байланысты.
Педагог:
• оқушының идеясын тыңдауы;
• қате жауаптан қорықпауға жағдай жасауы;
• әр баланың ерекшелігін қабылдауы;
• дайын шешімді бірден ұсынбауы;
• сұрақ қою арқылы ойлануға жетелеуі;
• оқушы бастамасын қолдауы;
• шығармашылық нәтижені бағалауда жеке прогресті ескеруі қажет.
Шығармашылық сабақта мұғалімнің «Бұл дұрыс емес» деген сөзінен гөрі: «Бұл идеяны тағы қалай дамытуға болады?» деген сұрағы әлдеқайда нәтижелі.
Сол сияқты: «Неге бұлай ойладың?»
«Басқа қандай жолы болуы мүмкін?»
«Егер бірінші нұсқа іске аспаса, не істейсің?»
«Осы идеяны жақсарту үшін нені өзгертер едің?» деген сұрақтар оқушының ойлау үдерісін тереңдетеді.
Қорыта айтқанда, қосымша білім беру – оқушының бос уақытын тиімді ұйымдастырудың ғана емес, оның шығармашылық тұлғасын қалыптастырудың маңызды педагогикалық тетігі. Шығармашылық қабілет дайын күйінде берілмейді. Ол қызығушылық, еркіндік, тәжірибе, ізденіс, қателесу, қайта жасау, пікір алмасу және рефлексия арқылы біртіндеп қалыптасады. Сондықтан қосымша білім беру ортасының негізгі міндеті – баланың бойындағы шығармашылық мүмкіндікті байқап қана қою емес, оны тұрақты дамытуға жағдай жасау.
Авторы: Алибекова Қарлығаш,
«Абай» жалпы білім беретін мектеп» КММ іс басқарушы қызметкері
